Osmanlı Döneminde Amerika

Paz

Mar

Administrator

3. TÜRK-AMERİKAN İLİŞKİLERİ’NİN BAŞLANGICI

1783′te bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkan ABD kısa sürede kendine özgü yapısını oluşturmuştur. Uluslararası ticarî faaliyetlere öncelik veren ABD’nin ticarî faaliyet alanlarından biride Akdeniz bölgesi olmuştur. O dönemde dünya ticaretinde büyük yere sahip olan Akdeniz’de söz sahibi olmak ABD için oldukça önemlidir. Akdeniz’in ABD için diğer bir önemi de ABD’nin temel ihraç ürünlerinden olan mısır, tuzlanmış balık vb. malların satışında Akdeniz ülkelerinin büyük yer tutmasıdır. O dönemde Akdeniz’de söz sahibi olan Cezayir beyliğinin kendilerinden müsaadesiz dolaşan iki Amerikan gemisini ele geçirmeleri ABD açısından bu beylik ile anlaşma yapmayı zorunlu kılmıştır. ABD, Cezayir Beyliği ile anlaşma (1795) yaptıktan sonra birer yıl ara ile Trablus ve Tunus ile de anlaşma imzalamıştır.16 Cezayir ile yapılan anlaşma gereğince ABD, 20 yıl boyunca Cezayir Beyliğine 12.000 altın vergi veya buna eşdeğer özellikle gemi malzemesi vb. mühimmat vermek zorunda kalmıştır.17 ABD’nin Akdeniz’e açılmasında Cezayir, Tunus ve Trablusgarp ile yapılan ticaret anlaşmaları önemli rol oynamıştır. Cezayir ve Tunus beyleri Türk olduklarından Osmanlı Devleti-ABD arasındaki ilişkiler dolaylı olarak başlamıştır. Cezayir-ABD arasında yapılan anlaşmanın metni Türkçe olup, Osmanlı ahidnâme terminolojisi ile yazılmıştır.18 Garp Ocakları, Mağrip Ocakları ve Berberî Ocakları olarak adlandırılan Cezayir, Tunus, Fas ve Trablus eyaletleri ile anlaşma yapan ABD, Batı Akdeniz’de gemilerinin güvenliğini temin etmiştir. ABD bu yol üzerinden Doğu Akdeniz’e19 doğru güvenliğini sağladıktan sonra ilerlemiştir. Gerek Akdeniz ticareti gerekse Osmanlı Devleti’nin üç kıtada geniş bir yüzölçümüne sahip olması, ayrıca Osmanlı Devleti’nin jeopolitik, jeokültür ve jeopetrol önemi ABD açısından Osmanlı Devleti ile ilişkiye girmeyi gerekli kılmıştır. Bu doğrultuda ABD XIX. yüzyılın başından itibaren Osmanlı Devleti ile bir anlaşma yapmaya çalışmış ve ülkeye çeşitli heyetler göndermiştir. Amerikan Kongresi’nin 7 Mayıs 1784′te Benjamin Franklin, Thomas Jefferson ve John Adams’ı, ticaret ve dostluk antlaşmaları yapmak üzere görevlendirdiği ülkeler arasında Osmanlı Devleti de vardı. Bu durum Amerikan tacirlerini yakalayan veya tâciz eden Cezayir gemilerinin Osmanlı Padişahına tâbii olmalarından ileri geliyordu. Zira, Amerika’nın İngiltere ile sulh antlaşması imzalamasından sonra, Amerikan gemileri Akdeniz’de artık İngiliz bayrağının himayesinden mahrum kalmışlardı. Ancak sonradan Adams ve Jefferson Osmanlı Devleti ile antlaşma yapmak fikrinden vazgeçmişlerdir.20 1799 yılında ABD Başkanı John Adams, Portekiz’deki Amerikan elçisi William L. Smith başkanlığındaki bir heyeti Osmanlı Devleti ile bir dostluk ve ticaret antlaşması yapması için görevlendirmiştir. Ancak Fransızlar ve İngilizler ile yapılan savaşlar nedeniyle Başkan Adams’ın isteği gerçekleşememiştir. Daha sonra 1820, 1823 ve 1828′de yapılan girişimler de çeşitli nedenlerle sonuçsuz kalmıştır.21 Amerikalıların Anadolu’yu ilk ziyaretleri ticaret temelli olmuştur. Bazı kayıtlara göre, Amerikan ticaret gemileri ilk kez 1786 yılında İstanbul’u, 1797 yılında İzmir’i22, 1800 yılında ise İskenderiye’yi ziyaret etmişlerdir. Amerikalılar Osmanlı tebaasına ağırlıklı olarak rom ve pamuklu mâmüller satmış, ülkelerine de halı, kuru üzüm, incir, deri ve afyon götürmüşlerdir. İlk resmî ziyaret ise Amerikan gemisi George Washinton firkateyninin İstanbul’u ziyaretidir. 23 George Washington Akdeniz’e giren ilk Amerikan harp gemisidir ve bu seferin devamında İstanbul’a ulaşmıştır. 9 Kasım 1800 tarihli ziyarette Amerikalılar Padişaha çeşitli hediyeler sunmuşlardır.24 Bu dönemde ABD’nin Osmanlı topraklarında resmî elçisi olmadığı için iki ülke arasındaki ilişkiler, İngiliz konsolosları tarafından yürütülmüştür. ABD İngiltere’ye bu hizmeti karşılığı önemli miktarda para ödemekte idi. Amerikan Hükûmeti hem bu parayı ödememek hem de Türk-Amerikan ilişkilerini İngiltere’nin gözetiminden kurtarmak maksadıyla Osmanlı Devleti’ne kendi elçisini gönderme kararı almıştır. Ancak, ABD’nin o dönemdeki elçilik girişimi sonuç getirmemiştir. ABD ortaya çıkan bazı engellerden dolayı elçiyi gönderemeyeceğini Osmanlı Devleti’ne bildirmiştir. Elçi gönderme kararına rağmen ABD’nin Osmanlı Devleti’ne elçi göndermemesine sebep olarak; o dönemde Fransa’nın Mısır’ı işgali ve Amerikan kamuoyunun Fransız yanlısı tutumu düşünülmektedir.25 İzmir limanı ile ticaret yapan Amerikan tacirleri, resmî Amerikan görevlilerin yokluğunda, Osmanlı bürokratları ve diğer yabancı ülkelerin tacirleriyle aralarında doğacak meselelerin çözümlenmesi için çalışacak gayri resmî bir teşkilatı 1811 yılında kurmuşlardır. Başkanlığını David Offley’in yaptığı Amerikan Ticaretevi, kısa sürede İzmir limanına gelen Amerikalı tacirlerin ilk uğradığı yer haline gelmiştir. Ticaretevi görüntüsü altındaki bu kurum bir nevi konsolosluk gibi çalışmıştır. Offley bir konsolosun yerine getirmesi gereken tüm görevleri ifa etmiştir.26 1810′dan sonra İzmir’e “ticarî temsilci” sıfatıyla ABD tarafından atanan Offley’in 1823′ten sonra Osmanlı Devleti tarafından tanınmasını müteakip 1830 antlaşması ile birlikte ABD, Osmanlı Devleti’nde gerekli gördüğü yerlere konsolos tayin etme hakkına sahip olmuştur. XIX. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti ile ABD arasındaki ticaret hacmi bir milyon dolara erişmiştir. 1816′da 8, 1823′te 18, 1825′te 22, 1828′de 28, 1830′da ise 32 Amerikan gemisi İzmir’e gelmiştir.27 1843 yılında Çanakkale Boğazı’ndan geçen 6286 gemiden yalnızca iki tanesi Amerikan gemisi iken, Kırım Savaşı’nı izleyen yıllarda İstanbul limanına her hafta bir Amerikan gemisi girmiştir.28

4. İLK ANTLAŞMALAR VE İLİŞKİLERİN GELİŞİMİ

1827 yılında Navarin’de Osmanlı donanmasının İngilizler, Fransızlar ve Ruslar tarafından yakılması Türk-Amerikan ilişkilerine yeni bir boyut getirmiştir. Rusların, İngilizlerin ve Fransızların katıldığı bu saldırı ve bu saldırının ardından yaşanan 1828-1829 Osmanlı Rus savaşı neticesi Osmanlı ordusunun aldığı yenilgi, Osmanlı Devletini yeni dostluk arayışlarına itmiştir. Osmanlı Devleti ile ABD temsilcileri arasındaki görüşmeler neticesinde, Osmanlı- ABD Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması 7 Mayıs 1830 tarihinde imzalanmıştır.29 Dokuz maddeden oluşan antlaşmayla, ABD’ye “en ziyade müsaadeye mahzar millet”30 (the most favored nation) statüsü verilmiştir. ABD bu statüye erişmeye sadece Osmanlı Devlet’ine değil ilişkiye girdiği hemen her devlete kabul ettirmeye çalışmıştır. Bu suretle, başka devletlerin herhangi bir devletten sağladığı ticarî imtiyaz ve avantajlardan ABD’de kendiliğinden yararlanma imkânı elde etmiştir.31 Bu statü sayesinde ABD, Osmanlı limanlarını ziyaret eden Amerikan tacirlerinden, evvelce bu statü tanınan diğer devletlerin tacirlerinden alınandan daha fazla gümrük ve resim talep edilmemesi ve diğer ülke vatandaşlarının sahip olduğu her türlü ayrıcalık ve muafiyetten de yararlanmalarını sağlamıştır. Antlaşmanın diğer hükümleriyle, iki ülke arasında diplomatik ve konsüler ilişki kurulması, Osmanlı topraklarında suç işleyen Amerikan vatandaşlarının hangi hukukî rejime tâbi olacakları ve Amerikan ticaret gemilerinin Boğazlardan serbestçe geçerek Karadeniz’e açılabilmeleri konuları da düzenlenmiştir.32 1830 Ticaret Antlaşması’nın ABD’de Osmanlı donanması için maliyet fiyatına gemiler yapılması ve İstanbul Tersanesi’nde Amerikalı mühendisler tarafından gemi inşâ edilmesi çerçevesinde teknik yardımları öngören gizli maddesi vardı.33 Ancak bu gizli madde, Amerikan Senatosu tarafından, ABD dış siyasetinde ihtilaflara yol açacağı endişesiyle reddedilmiştir. Gizli maddenin reddi Bâbıâli’yi son derece rahatsız etmiştir. Hatta Padişah II.Mahmud bu gelişme üzerine şu şekilde öfkesini dile getirmiştir;34 “…Frenklerin âdetleri kendülerinin mukaddemâ söyledikleri sözden nükûl etmeğe (vazgeçme) asla utanmazlar hemen kendülerine menâfi’i olacak maslahat ne ise tervice bakarlar.” Bu memnuniyetsizliği ortadan kaldırmak isteyen ABD Başkanı, II.Mahmud’a bir mektup yollayarak, ABD Anayasasına göre senatonun muvâfakatı ve tasvibi olmaksızın, kendisinin bu maddenin onaylanmasından tamamıyla men edilmiş olduğunu ve padişahın bu durumu anlayışla karşılayacağını ümit ettiğini ifade etmiştir.35 Bu gizli madde, her ne kadar Amerikan makamları tarafından resmen kabul edilmemiş ise de pratikte hayata geçirilmiş ve gemi yapımıyla ilgili teknik yardım Osmanlı Devleti’ne yapılmıştır.36 ABD’nin en ünlü gemi mühendislerinden Henry Eckford 1831 Ağustos’unda kendi yaptığı bir savaş gemisi ile İstanbul’a gelmiştir. Bunu ABD başkanının Senato’nun gizli maddeyi reddetmiş olmasına rağmen attığı olumlu bir adım olarak değerlendiren II.Mahmud, 1831 Ekim’inde antlaşmayı onaylamıştır.37 Henry Eckford’un İstanbul’a getirdiği savaş gemisi “United States” Osmanlı Devleti tarafından 150.000 dolara satın alınmıştır. Ayrıca Eckford ile Tersane-i Amire’de çalışması için bir sözleşme yapılmıştır. Gerekli malzeme ve eleman temini için ABD’ye giden Eckford 1832 yazında yanında gemi mühendisi Foster Rhodes ve gemi işçileri ile İstanbul’a dönmüş ve çalışmalarına başlamıştır. Eckford’a Aynalıkavak’ta Amerikanvari gemi yapımına mahsus bir tersane alanı inşa edilmiştir. Eckford’un ölümünden sonra yerine Foster Rhodes geçmiştir. Rhodes 1840′a kadar kaldığı İstanbul’da, aralarında Nev Eser, Nusretiye, Mesir-i Ferah gibi Osmanlı donanmasının en etkili fırkateynlerinin de bulunduğu 10′un üzerinde gemi yapmıştır. 1840′ta Amerika’ya dönen Rhodes’un yerine Rihs adında bir Amerikalı gemi mühendisi çalışmış ancak bir süre sonra o da ülkesine dönmüştür. Amerikalıların çalışmaları esnasında Türk gemi mühendisleri de yeni tekniklerden haberdâr olmuş, Amerikalıların ülkelerine dönmesinden sonra da savaş gücü yüksek ve sağlam gemiler yapmaya devam etmişlerdir. Osmanlı donanması Sultan Abdülaziz döneminde en büyük gücüne ulaşmıştır.38 O dönemde Amerikan işadamlarının Osmanlı topraklarında çeşitli faaliyetlere giriştikleri görülmektedir. Amerikan işadamları Osmanlı topraklarında Amerikan pamuğunu yetiştirme ve çeşitli maden arama çalışmaları yapmışlardır. Amerikalılar 1847 yılında Payitahtta Sultan Abdülmecid’e telgraf makinesinin demosunu yaparlarken, Medine’de kutsal yerlerin aydınlatılması da Pennysylvania’dan gelen gazlarla yapılmaktadır.39 Amerikalıların bu çalışmaları ABD’nin Osmanlı’ya kayıtsız kalmadığının kanıtıdır ancak buradan yola çıkarak Osmanlı’da herhangi bir Amerikan etkinliğinden de bahsedilemez. 7 Mayıs 1830 Antlaşmasından sonra Osmanlı Devleti’nin ABD ile imzaladığı ikinci ticaret antlaşması 13 Şubat 1862 tarihli Seyrisafain ve Ticarete dair Antlaşmadır.40 1830 Antlaşmasında olduğu gibi “en ziyade müsaadeye mahzar ülke” statüsü kabul edilmiştir. Bu statü gereğince ve İngiltere ile imza edilmiş olan 16 Ağustos 1838 Antlaşmasına41 atfen, % 8 ihrâcât gümrük resmi tedricen % 1′e Antlaşmasına nazaran Osmanlı Devleti ile ABD arasındaki ticarî münasebetleri çok ayrıntılı bir şekilde düzenlemiştir. 1862 Antlaşması 1884 yılında Osmanlı Devleti tarafından tek taraflı olarak yürürlükten kaldırılmış ve 1830 tarihli antlaşmaya geri dönülmüştür.42 Bu dönemde ticaret oranları ise şu şekildedir; ABD’nin yıllık ihrâcâtı içinde Osmanlı Devleti’nin payı % 1.7, Türkiye’den satın aldığı mallar ise ABD ithalatının % 1′ini oluşturmaktadır. Öte yandan Osmanlı Devleti’nin ihrâcâtı içinde ABD’ye yapılan ihrâcâtın payı % 23′tür. Bu antlaşmalarla birlikte Osmanlı döneminde Türk Amerikan ticarî ilişkileri hızlı bir büyüme kaydetmiştir.43 Birçok Amerikan şirketi ülkenin dört bir yanında faaliyet göstermeye başlamıştır. Bu şirketlerden biri olan Singer Dikiş Makineleri Şirketi’nin tek başına ülke genelinde 200 bayii vardır.44